مقدمه

پايگاه[1]‌هاي وب[2] هر روز بيش از پيش به بخش محوري كتابخانه‌ها و مراكز اطلاع‌رساني بدل مي‌شوند. اين پايگاه‌ها كه زماني شايد به فهرست ساده‌اي از خدمات و تماس‌ها محدود مي‌شدند، اكنون حاوي اطلاعات اساسي، منابع كتابشناختي، راهنما[3]ها، فرم‌هاي بازخورد و پرس‌وجو، دسترسي به ديگر خدمات درونخطي[4]، نامنويسي و اشتراك خدمات، فهرست‌هاي قابل كاوش، مهارت‌آموزي از طريق وب، و ... هستند.

يك پايگاه وب همه يا هر يك از اين خدمات را كه داشته ‌باشد، قطعاً براي طراحي و ايجاد آن تلاش شده ‌است. اگر كسي از وجود اين پايگاه باخبر نشود، اين تلاش‌ها به هدر خواهند رفت. هدف اين كتاب آن است كه نشان دهد چگونه مي‌توان علاوه بر شناساندن اين تلاش‌ها، بهره‌ي شايسته از آن گرفت: يعني گروه خدمتگير[5]ان را از خدمات موجود بر روي پايگاه وب آگاه نمود و علاوه بر آن، دامنه‌ي اين گروه خدمتگيران را گسترش داد.

در اين كتاب، عبارت «خدمات اطلاع‌رساني» را بايد شامل كتابخانه‌ها،  بخش‌هاي  بازاريابي،  و  در  واقع  همه‌ي  حوزه‌هاي  فعاليت‌هاي«اطلاعاتي» در يك سازمان، چه در بخش خصوصي و چه عمومي، تجاري يا غيرانتفاعي، علمي يا پژوهشي، رايگان يا فروشي، اماني يا مرجع دانست. مأموريت تمام اين خدمات اطلاع‌رساني اساساَ يكي است: تأمين امكان دسترسي به اطلاعات مرتبط، به شيوه‌اي بهنگام، مناسب، و باصرفه.

فنون ارائه‌‌شده در اين كتاب اگر چه اصولاً براي آن دسته از خدمات اطلاع‌‌رساني نوشته شده‌اند كه خواهان ايجاد و تبليغ پايگاه وب خود مي‌باشند، اما مي‌توان آن‌ها را براي پايگاه‌هاي تفريحي، بازرگاني يا شخصي نيز به كار بست. عمده‌ي فعاليت‌هاي وب در يك چيز مشترك‌اند: ميل به برقراري ارتباط، و محتوايي كه در پي ارائه‌ي آن هستند. ماهيت پايگاه هر چه كه باشد، محتواي آن را مي‌توان به جمع هر چه وسيع‌تري از مخاطبان عرضه كرد؛ هدف اين كتاب بيان شيوه‌ي دستيابي به اين هدف است.

در توضيح مطالب و ارائه‌ي مثال‌ها، هرگونه شباهت به هر سازماني كاملاً غيرعمدي است و در مواردي كه نمونه‌ي عملي خوبي از خدمات و پايگاه‌هاي موجود ذكر شده، اهداف انتفاعي در نظر نبوده است ...

 بخش‌هاي عملي‌تر اين كتاب شامل مقداري از كدهاي «اچ‌تي‌ام‌ال»[6] هستند. گر چه دانستن «اچ‌تي‌ام‌ال» براي استفاده از بخش اعظم توصيه‌هاي ارائه‌شده ضروري نيست، آشنايي اجمالي با اين زبان در اجراي نكات طراحي پايگاه كه در فصل 3 و 5 آمده‌اند، مفيد خواهد بود.

1. تبليغ: چرا؟                         

تصميم به طراحي و ايجاد يك پايگاه وب معمولاً به طيفي از عوامل ـ از گسترش دسترسي به اطلاعات، بهبود ارتباطات با مخاطبان،‌ اشاعه‌ي نتايج تحقيقات، صرفه‌جويي در هزينه‌ي روش‌هاي سنتي تحويل اطلاعات، تا بهبود كارآيي سازماني ـ متكي است. گاهي عامل انگيزشي ممكن است صرفاً اين باشد كه «‌همه يك پايگاه دارند»  ]پس ما هم بايد داشته باشيم[.

يك پايگاه اطلاعاتي[7] كارآمد در وب مزاياي متعدد و چشمگيري دارد، كه مي‌توان آن‌ها را در يكي از سه بخش زير دسته‌بندي كرد:

·         توجيه منابع؛

·         تحقق ماموريت؛

·         صرفه‌جويي در هزينه.

سرمايه‌گذاري در وقت و منابع را مي‌توان با استفاده‌ي بيش‌تر از منبع حاصله توجيه كرد. پروفايل  كتابخانه يا مركز اطلاع‌رساني را مي‌توان ارتقا داد، و شناسايي بيش‌تر نقش آن در سازمان را،‌ كه احتمالاً دربردارنده‌ي ‌تأثير مثبت در آراي مربوط به تخصيص اعتبارات در آينده خواهد بود، تضمين كرد.

ماموريت خدمات ‌اطلاع‌رساني را كه ـ چه صريحاً و چه تلويحاً ـ عبارت از فراهم‌كردن دسترسي آسان به اطلاعات مربوط و بهنگام مي‌باشد،‌ با ارائه‌ي اين اطلاعات برروي وب مي‌توان تقويت كرد. دسترسي مستقيم به يك پايگاه اطلاعاتي، يا به اطلاعات صرفاً سازماني ( ساعات كار، ‌محل، جزئيات تماس، و سؤالات رايج) تماماً پشتيباني‌كننده‌ي امر ارائه‌ي خدمات مي‌باشند. با انتقال برخي از منابع چاپي بصورت درونخطي مي‌توان از هزينه‌ها كاست. در صورتي كه اشتراك يا فروش بصورت درونخطي تبليغ شود يا حتي مستقيماً ممكن باشد، چه بسا منجر به افزايش درآمد گردد. در صورتي كه سؤالات «استاندارد» را بتوان از طريق يك سرويس درونخطي «سؤالات رايج»[8] ‌پيش‌بيني نمود و پاسخ داد، مي‌توان در وقت كارمندان  صرفه‌جويي ، يا حتي از آن بهتر بهره‌برداري نمود. مي‌توان فارغ از موقعيت فيزيكي و ساعات معمول ارائه‌ي خدمات، به مراجعان اجازه‌‌ي دسترسي داد.

اين مزايا تقريباً در مورد همه‌ي كتابخانه‌ها و مراكز اطلاع‌رساني مصداق دارند. برخي داراي منابع، زمان و تمايل به بهره‌برداري كامل از آن هستند ـ و ممكن است عملاً اين كار را كرده باشند؛ در حالي كه بقيه فقط قادرند بتدريج با  دسترس‌پذيرشدن منابع، اقدام به ايجاد خدمات درونخطي كنند.

اگر چه اين مزايا به ايجاد يك پايگاه وب كمك مي‌كنند,‌ اما ساخت منبع هنوز گام نخست است. بازاريابي خدمات درونخطي اطلاع‌رساني به همان اندازه‌ي ـ اگر نگوييم بيش‌تر از ـ فعاليت‌هاي بازاريابي در «جهان واقع» داراي اهميت است. صرف نظر از ميزان و چگونگي آشنايي كاربران با خدمات شما، بايد در مورد منابع جديد تبليغات شود. اگر مجدانه به دنبال كاربران جديد هستيد ـ يا استفاده‌ي بيش‌تر توسط مراجعان موجود را هدف خود قرار داده‌ايد ـ پس تبليغات كارآمد نه تنها مطلوب، بلكه ضروري است.

مخاطبان

دامنه‌ي اطلاعات و خدمات موجود در پايگاه وب هرچه كه باشد، و صرف نظر از ماهيت مركز اطلاع‌رساني شما، احتمال دارد كه مخاطبان مورد نظر شما بيش از يك دسته باشند.

هسته و غيرهسته

كتابخانه‌هاي دانشگاهي به چندين گروه مخاطب خدمت[9] مي‌كنند: ‌دانشجويان، كادر آموزشي و پژوهشگران، هر‌يك با نيازهاي متفاوت، گروه هسته را تشكيل مي‌دهند. اما كاربران ديگر از موسسات،‌ بخش‌ها يا كشورهاي خارجي نيز چه بسا از خدمات آن‌ها استفاده كنند. كيفيت پايگاه وب در ـ مثلاً ـ استخدام يا استفاده از فرصت‌هاي بودجه‌اي اثر دارد.

داخلي و خارجي

پايگاه‌هاي وب كتابخانه‌هاي تخصصي، تجاري و شركتي چه بسا مخاطبان معلوم و محدودي ( كه البته ممكن است تعدادشان هم زياد باشد)‌ را هدف قرار داده باشند ـ بخصوص اگر پايگاه وب به دسترسي اينترانتي محدود باشد. اما در اينجا هم گروه‌هاي چندگانه‌ي قابل تعريفي از كاربران با نيازهاي مختلف وجود دارند. بازاريابي، توليد و تحقيق، همگي ممكن است به اطلاعات، اما در زمان‌هاي متفاوت و در قالب‌هاي متفاوت احتياج داشته باشند.

اگر خدمات اطلاع‌رساني ـ بطور صريح يا ضمني ـ بعنوان بخشي از فعاليت‌هاي بازاريابي يا روابط عمومي سازمان نقشي ايفا مي‌كند، اين مخاطبان ممكن است تأمين‌كنندگان، مشتريان، متخصصان علاقه‌مند، رقبا و دانشجويان، نهاد‌هاي نظارتي، يا عموم مردم را شامل شوند.

جديد يا موجود

در رابطه با خدمات موجود،‌ اطلاعاتي در باره‌ي بازار يا مخاطبان فعلي خود خواهيد داشت. ولي آن‌ها ممكن است از خدمات جديد درونخطي شما بي‌خبر باشند. بازاريابي و تبليغات داخلي غالباً  از اهميت بيش‌تري نسبت به فعاليت‌هاي بازاريابي خارجي يا عمومي برخوردار است ـ و به راحتي نيز مورد غفلت قرار مي‌گيرد.

در طراحي و انتخاب محتواي پايگاه وب، بايد مخاطبان هسته‌ي خود را به حساب آوريد و در همين حال، بازديدكنندگان غيرهسته هم بايد به نحوي از مكاشفه در پايگاه شما بهره‌مند شوند. ممكن است مناطق محدودشده‌اي باشند كه به گذرواژه[10] نياز دارند، اما بايد مقداري اطلاعات عمومي وجود داشته باشد ـ كه حداقل، اطلاعاتي در باره‌ي آن خدمات و جزئيات مربوط به افراد مجاز و چگونگي دستيابي را دربرمي‌گيرد.

يكي از نقاط قوت اصلي وب، توانايي آن در هدفگيري موثر موقعيت‌هاي مناسب بازار است. تمركز يا پوشش خاص خدمات اطلاعاتي شما هرچه كه باشد، اين احتمال كه بازديدكنندگان بالقوه‌اي كاملاً از وجود شما بي‌خبر باشند، وجود دارد. آن‌ها ممكن است در طرف ديگر جهان باشند، يا اين‌كه در بخشي مشغول به كار باشند كه ارتباط صريحي با زمينه‌ي كاري شما ندارد.

با استفاده از فنون ذكر شده در اين كتاب،‌ امكان مي‌يابيد كه هم به مخاطبان موجود خود برسيد و هم به آن مخاطباني كه از آنان هيچ اطلاع نداريد يا اطلاع كمي داريد. طيف وسيعي از راهبردها هستند كه حداكثر آشكاري را براي خدمات اطلاع‌رساني شما فراهم مي‌كنند. هر فعاليتي در مورد هر سازماني مصداق ندارد ,‌ اما انتخاب مربوط‌ترين فعاليت‌ها، بخت شما را براي ديده شدن در محيط آشفته‌ي وب به حداكثر مي‌رساند.

اين كتاب را بر چند پيش‌‌فرض بنا مي‌كنم:

·   شما بدنبال به‌حداكثررساندن استفاده از پايگاه وب خود هستيد؛

·   اطلاعات ارائه‌شده ‌محرمانه نيستند؛

·   اين اطلاعات براي استفاده‌ي عموم، «ايمن»‌ و بي‌خطرند.

نمودار 1. هرچه پيكان مايل، بالاتر برود،  براي تبليغ منبع، تلاش كم‌تري لازم است.

اگر خدمتي كه ارائه مي‌دهيد اين فرض‌ها را برآورده نسازد، فقط آن فعاليت‌هايي را انتخاب و دست‌چين كنيد كه مناسب هستند. اطلاعات خصوصي بايد توسط گذرواژه يا اينترانت محافظت شوند و اين كه در قبال يك صفحه‌ي وب كه در سطح جهاني قابل ديدن است صرفاً سكوت اختيار كنيد، راهبرد امنيتي معتبري نيست! البته بايد اطمينان حاصل نماييد كه عبارات مناسب مربوط به رفع مسئوليت كاملاً مشهود باشند، بخصوص زماني كه موضوع اطلاعات حقوقي يا بهداشتي در ميان باشد.

چند نكته‌ي تكراري و بديهي

اگر بسازي، خواهند آمد

اين نقل قول از فيلم «كِوين كاستنر» با نام «عرصه‌ي روياها»، به صورت يك پند كليشه‌اي در طراحي وب درآمده است. البته تا حدي هم حقيقت دارد. مي‌توان انتظار داشت كه تعدادي از بازديدكنند‌گان از سر كنجكاوي به سراغ پايگاه شما بيايند. چالش مطرح، اين است كه كاري كنيد كه بعد از بازديد اوليه بازهم برگردند، پايگاه را نشانه‌گذاري[11] كنند، وخبر آن را به  دوستانشان هم بدهند. تلاش عظيمي صرف طراحي بسياري از پايگاه‌هاي وب مي‌شود، كه غالباً بيش و پيش از همه بر ظاهر پايگاه متمركز است، و محتوا اغلب از توجه ثانويه برخوردار است.

اصل، محتوا است

محتواي مفيد، دقيق و بهنگام كليد موفقيت يك پايگاه وب است. در بخش ما، ‌محتوا از همه مهم‌تر، و كالايي است كه با آن سروكار داريم، محصولي است كه ارائه مي‌كنيم، و دليل وجودي خدمات ما است. طراحي غالبا مورد بي‌مهري قرار مي‌گيرد، يا حداقل به نفع محتوا از آن غفلت مي‌شود. بديهي است كه بهترين پايگاه‌ها به‌نحو تكميلي، هم محتوا و هم طراحي را با هم تركيب مي‌كنند: با طراحي خوب، اطلاعات قابل دسترس‌تر مي‌شود. ‌اما اگر كسي از منبع خبر نداشته باشد، اين تلاش به هدر مي‌رود. پايگاه وب كارآمد، سه خصيصه‌ي كليدي ـ طراحي، محتوا و تبليغات ـ را با هم تركيب و هماهنگ مي‌كند.

اندازه مهم است

بنانمودن بزرگ‌ترين منبع وب در زمينه‌ي موضوعي موردنظر شما با ساختن بهترين منبع در وب مترادف نيست. ‌محتواي وب روزانه بين يك تا يك‌ونيم ميليون صفحه گسترش مي‌يابد. آنچه كاربران به آن نياز دارند دسترسي به اطلاعات مربوط به علايقشان است كه ترجيحاً توسط كسي كه به او اطمينان دارند مرتب، ارزيابي و توصيف شده باشد. البته آن‌ها ميل دارند بر مطالب پيش‌بيني‌نشده نيز مروري داشته باشند ـ پايگاه وب شما بايد يكي از منابع اطلاعاتي آن‌ها، و البته منبع محبوب آنان باشد.

نمايه‌[12]ي «آلتاويستا[13]» حاوي بيش از 130 ميليون صفحه، و راهنماي «ياهو![14]» حاوي بيش از هفتصد هزار پايگاه است. «ئي‌ئي‌‌ال‌وي[15]» در فهرست خود فقط 3400 پايگاه دارد، «اومني»[16] 3500 پايگاه، «رودي[17]»  1500 و «بيز/ ئي‌دي[18]» فقط 1100 پايگاه دارد ـ اما همه‌ي آن‌ها ارزيابي و توصيف شده‌اند، و همگي به زمينه‌ي موضوعي خاص خود مربوط هستند. اكثر اين پايگاه‌ها را ممكن است بتوان در «يا‌‌هو!» يا «آلتاويستا» يافت، اما اين عمل مستلزم صرف وقت و تلاش فوق‌العاده است. براي نيازهاي مشخص، چه بسا منابع كوچك‌تر و متمركز‌تر از غول‌هاي وب كارآمدتر باشند.

هرچه سريع‌تر، بهتر

دستيابي به اطلاعات موردتقاضا در يك پايگاه وب بايد آسان و سريع باشد. طراحي جذاب و موثر ازنظر جهتيابي و اطلاع‌رساني بايد مراجعه‌كننده را قادر سازد كه اطلاعات مورد نظر خويش را با حداقل عقب‌گرد يا مرور غيرضروري به‌دست‌آورد. تصوير‌ها بايد براي تأمين امكان ضبط سريع توسط كاربران، بهينه شوند و كلاً، استفاده از تصويرها بايد منعكس‌كننده‌ي آگاهي از فناوري دردسترس مراجعان باشد. اگر مراجعه‌كننده‌ي معمول شما برروي «جانت[19]» (شبكه‌ي دانشگاه‌هاي انگلستان) قرار دارد، ‌ممكن است استفاده از تصويرهاي گسترده قابل قبول باشد. اما اگر پايگاه شما براي دسترسي جهاني، بخصوص از كشورهايي كه داراي ارتباطات كندتري هستند،‌ طراحي شده، شايد رويكرد ديگري در طراحي لازم باشد. جدول زير يك ديدگاه از بخشي از كاربران وب با سرعت‌هاي مختلف ارتباطي را نشان مي‌دهد[20]:

اين جدول نشان مي‌دهد كه بيش از 65% كاربران داراي سرعت اتصال كندتر از «آي‌اس‌دي‌ان[21]» هستند. بسته به اين كه بدانيد كه چه درصدي از كاربران شما ارتباطات شبكه‌اي سريع دارند، در طراحي خود بايد اين مطلب را در نظر بگيريد.